Enter the Rorschach: no quince aniversario de ‘The Matrix’

matrixdrop                    Neste 2014, oitavo ano da Grande Recesión e cuadraxésimoprimeiro da Grande Crise Urxente, haberá moitos aniversários e efemérides dignas de lembrar, unhas con ledicia e outras con vergoña, todas con retronostalxia. Nosoutros quixemos ollar nun que poderá ser algo banal para a leitora ben formada pero que resulta irresistíbel para os amantes do cinema, achamos. O presente curso conmemora o décimoquinto cumpreanos da estrea do filme dos irmáns  Wachowski, The Matrix. No marzal no 1999 o filme que retrata a epopeia do heroe Mr. Anderson/Neo no camiño da auto-liberación do mundo dos significantes e a loita contra as máquinas colonizadoras do planeta.

Por prudencia e pudor, non vamos analisar as dúas películas que seguiron a Matrix. Cadaquén que as valores coma mellor poida. Estamos máis por lembrar a sensación que tivemos ao salir do cinema, a iso da unha da mañá dun venres para sábado, de cómo queríamos falar pero non atopabamos as verbas axeitadas. Todo quedou nunha pregunta: “E a ti qué che pareceu?” Non acreditábamos! O que foi curioso foi que cada un de nosoutros tivo  a súa experiencia, vibrara máis con cada aspecto: o bullet time, o vestiario que facía do look sado-gótico, o bon kung fu e, qué carallo hai que dicilo, é que o noso mundo era unha total simulación! Nada do que vivamos era certo! Si, dacordo en que xanunca fomos moi espelidos, pero este pensamento non moi atinado se cadra foi unha semente para que, realmente, mudara a nosa forma de ver as cousas.

Non negaran que para ser un filme comercial son bastantes puntos ao seu favor.

(Dacordo, vamos facer unha valoración das dúas seguintes da triloxía; escarallaron o conto por operar no sentido contrario á primeira: trataron de dar respostas a preguntas tan dispares que, por forza, tiña que ser decepcionante. Tamén vale dicir que cando os cineastas metidos a filósofos corren o risco de perderse)

O conto foi que facíamos preguntas e cadaquén tiña as súas respostas: para uns era evidente que recén viramos unha adaptación do mito da caverna de Platón, outros falaban de que era un rollo mesiánico que si poderían mercar e para os máis metidos na peli, había que buscar a pílula vermella, coma fose, onde fora.

Obviamente, non fomos os únicos que debullaron mil e unha solucións ao que acababamos de ver na pantalla; aparentemente xentes de toda clase de formación intelectual tiñan a resposta discursiva axeitada para as aventuras,  a saber:

  1. Lacanians que xuraban que aquilo era unha explicación máis que acaída sobre o Imaxinario, o Simbólico e o Real.
  2. Amábeis proxermánicos relataban que, sen dúbida posíbel, era unha historia sobre o Capital reificado a tomar conta dos corpos e das mentes.
  3. O que deu paso a unha coorte foucaltiana a dicir que mellor nos valía pecharmos os ollos e desfrutar, pois a biopolítica/axente Smith estaba pronto “pra che fudé”.
  4. Algúns de máis alá xa non vían a face de Lawrence Fishburne , senón a de Baudrillard dando a benvida ao “Deserto do real“.
  5. Outros máis prosaicos só adiviñaron nos fotogramas unha reivindicación do sadomasoquismo, a rehabilitar unha superficial conciencia sincrética que renovaba “o Outro Amo” para dotar de significado ao castigo-xogo sexual.
  6. Un último grupo non expresou tanto a súa interpretación sobre o visto, máis ben acumulou as referencias culturais que funcionaban na pantalla: hinduismo, budismo, xudaísmo redentorista, a novela Valis, o anime Ghost in The Shell, socratismo daquela maneira e un cachiño de Alicia no País das Marabillas, outro de Vértixe de Hitchcock e unha débeda inmensa, de certo e de novo repetimos, con Phillip K. Dick. Este grupo é o noso favorito pois non cederon ao entusiasmo perante tremendo pastiche New Age.

Se un filmiño de “major studio” deu para tantas interpretacións de xentes de tan diversa formación e sustrato, de certo que funcionou coma un teste de Rorschach. Un mancha amorfa de tinta sobre unha triste cuartilla que dá para infinidade de interpretación, agás a correcta: que é só unha mancha de tinta e que ese método é… Bon,  nesta entrada non estamos para xulgar.

Co paso dos lustros fomos desbotando interpretacións sobre o filme. De vagar, comezamos a distinguir que alí tan só había un papel luxado con tinta. Os gags e a estética asociada ao filme, a reformulación sintáctica das secuencias de acción co bullet time, o sincretismo milenarista e a entrada nos dousmiles remataron co encantamento do filme para nosoutros pero deron paso á nosa própria lectura do teste de Rorschach.

A nosa verdade sobre este filme é que espalla a idea do post-paranoico: xa non é que haxa un “Outro” que faga que as cousas dean noxo ou que provoque a nosa sensación permanente de desprazamento e frustración (convén ver o retrato que do “Outro” fai Lynch en Mulholland Drive, por exemplo). É que hai un “Outro-tralo-Outro” que argalla un mundo imperfecto para reforzar ao primeiro “Outro”, unha entidade simbólica poderosa. Tanto que, se callar, por ela temos a linguaxe, a extraña voz que nos consitúe coma personas máis alá de sermos unha mera especie de humanos.

MorfeoBaudrillard_550A segunda idea que reforzou positivamente Matrix foi o desplego dramático de Simulacra et Simulation, de Jean Baudrillard –incluso chega a aparecer un exemplar deste libro nunha escea–  e atopamos nunha pasaxe de “As estratexias fatais” que case resumiría todo o filme, coma moi ben apuntou o profesor, divulgador e blogger Eugenio Sánchez Bravo no seu imprescidíbel espazo Aula de Filosofía.

“O falso non fai máis que intrigar o noso senso do verdadeiro; o máis falso co falso lévanos xalundes, feitiza sen apelación posíbel. No mundo real, o verdadeiro e o falso equilibran, e un gaña o que perde o outro. No movimento da sedución (pensemos tamén na obra de arte), é coma se o falso resplandecese con toda a forza do verdadeiro. É coma se a ilusión resplandecera con toda a forza da verdade.”

Cremos que despois de tres lustros, é unha bagaxe máis que notábel sobre cuestións fulcrais. Non é doado atopar rorschachfilmes maioritarios que eviten dar descursos da diferencia, a reivindicación identitaria ou unha exaltación interesada do aparentemente minoritario, nun movemento cen veces repetido de expander a linguaxe publicitaria naqueles eidos nos que é posíbel extender un degaro de integración. Comezou por volta dos sesenta, cando os publicistas entenderon que os restos da cadea de consumo só eran nichos para aumentar ventas, e así foron a por mulleres e rapaces novos con todo o que sabía. así extraíron a vida e proporcionaron, coa apariencia de verdade, unha narración tolleita e alleante. E foi xusto na fin desa centuria cando baixo toneladas de merchandising, sincretismo new age e reivindicación estética minoritaria, entrou unha reivindicación do “dereito á verdade” única, agresiva e necesaria. Coma San Paulo. Coma Lenin. Quén pensaría!

E vós qué? Azuis ou Vermellos?

Hai un cento de humanos no escuro mar ou o medievil que persiste

leninOs caníbales da cova somos orgullosos fillos do noso tempo e un cacho reaccionários. O gracioso foi o día que pensamos “Pero qué diantres é iso “do noso tempo”? Toca acotarnos. Eramos uns cativos e vimos cair o muro de Berlín na fin do outono do 89 e nin vintecatro meses depois, o inverno do descontento necrosaba á URSS. Daquela, inda que non o sabíamos, comezou unha corrente de pensamento nos victorious Estados Unidos que chamaba á fin da Historia. Ese proceso de proba e erro a escala evolutiva, tal e como fora descuberto pola dupla Marx&Engels, chegaba á súa fin pero non como os xermanos pais da Historia agardaban.

Todo o contrario: os grandes conflitos entre discursos e escolas da Modernidade xa estaban superados. Agora, dicían o señor Fukuyama e outros ilustrados gringos e franceses, a realidade era que o mundo debía rexirse pola aparataxe da democracia representativa de corte liberal e no marco da economía de mercado. O tráfego de pantalóns Levi’s, a gana de xantar nun McDonald’s a carón mausoleo de Lenin e o desexo de encher a vista cunha multitude de formas e cores nas prateleiras dos mercados foran armas de guerra igual de efectivas que entregar artillería anti aérea aos muyaidín afganos contra o ocupante soviético. A economía de mercado gañara prácticamente soa a guerra e reclamaba o seu espólio ao xeito de Shylock: “unha libra de carne” de todo o inmenso mercado que acababa de abrir no Leste.

Long story short: a fin do mundo, a sociedade do risco, a modernidade líquida, a posmodernidade e as literaturas marxinais foron artigos de consumo para mentes doentes. As performances, as intervencións políticas, o abusivo emprego do concepto “ironía”, o aínda máis aborrecido multiculturalismo coma unha forma agochada de racismo inverso e, santa Mariña mira por nosoutros, a fin do eixo atlántico coma coluna do discurso e da produción da arte.

O ascenso de Nova Iorque á capital intelectual do mundo occidental en troques de París aconteceu por volta da metade da década dos 40. Os artistas, escritores, cineastas, curadores e produtores de arte en xeral marcharon fóra de Europa a medida que a guerra gañaba terreo e o continente de noso afundiu na noite dos tempos para rexurdir partido en dous blocos trasunto da modernidade que finaba.

Tanta paixón vital non podía ser en balde e na América rampante agromaron correntes culturais que non desbotaron a batalla contra o stablishment. Unha tras outra, cada lanza de mudanza e novidade foi neutralizada, esfolada e reciclada pola maquinaria: poetas beatnicks que enxendraron místicos hippies que deron en desapiadados yuppies nunha moi coerente cadea de iluminación zen; músicos negros que tocaban blues en galpóns miserentos que acabaron por pagar royalties a Led Zeppelin ou mesmo todo o proceso iniciado polo macarthismo en Hollywood e que rematou nunha idade de ouro para os programas de estudos culturais na década dos oitenta nas universidades da Ivy League.

A Guerra Fría foi boa para o eido capitalista pois foi quen de acaparar o mellor dos dous mundos nun contextos de crise permanente a partires do 1973. Os clubes nocturnos de Leningrado atraían ás masas coas músicas anglosaxonas, os mozos rebelábanse no lado este do telón de aceiro con lemas tanto “pop” coma con concertos de thrash rock ou as p**** baladas dos Scorpions, o demo as leve. Todo era unha conta atrás en oriente e occidente, si, pero tamén unha fuxida cara adiante na que só era posíbel optimizarse ou morrer.

E a morte, dicimos, sempre chega. O caso é saber se é obxectiva ou subxectiva.

Sabido xa que o lado Este foi o primeiro en pedir papas por moitas razóns documentadas aquí, aquí e tamén aquí. Desde este blogue queremos poñer un ollo na decadencia do liderado estadounidense na arte contemporánea e cómo o refundimento cos intereses especulativos e fundos de investimento deron coma resultado unha arte superficial, fabricante de clixés e, manda carallo na Habana, rehabilitadora da sensibilidade e a crítica da arte medieval e moderna vs a paradoxa academicista contemporánea devida en máxima do mercado: “Nada importa o que pintes ou esculpas ou proxectes namentres esté ben feito/poidámolo vender”.

Neste sentido, queremos traer as reflexións que apuntou a crítica cultural Camille Paglia nas que desplaza o tradicional papel de vangarda artística cara os deseñadores industriais e os raballadores dos oficios artísticos. Segundo Paglia, ao tempo que a representación artística pivota sobre os catro puntos de sempre desde os anos setenta (identidade, escatoloxía, consumo e nostalxia) aparece de novo unha xeración dacabalo entre a artesanía e a arte medrando nos obradoiros de madeira ou nas escolas de deseño industrial. Cómpre lembrar que a diferencia entre ambas leiras e intencional: a artesanía responde a unha vontade funcional namentre que a arte engade unha escada máis chamada descurso.

Por estas causas, podemos facer nosa a crítica de Simon Doonan á Art Basel de Miami (persinámonos coa man esquerda e escribimos cun dediño só cando mentamos esta cidade) e facémola extensíbel á situación actual. Algunhas cousas que estragaron a arte contemporánea son:

  1. As feiras de arte: de ser encontros con novos discursos e impactantes obras pasou a banalización total do leilón. Moreas de ricos, deses criminalmente caudalosos, rusos, americanos, árabes ou chineses na procura da excentricidade maior. Pouco máis que engadir.
  2. Sangue, caca, sacrilexio e pornografía: Queremos dicir…en serio? Despois dos Sex Pistols, de Sid

    Vicious, de Gigi Allen, de performances, de happenings, de Marina Abramovic e Ana Mendieta…aínda máis porno e gore é sinónimo de transgresións? Nalgún lugar dos anos noventa o abesé do punk pasou de transgresor a frívola marca de rebeldía controlada para post-adolescentes. É tan evidente que ollar hoxe un tímpano románico contén máis feitizo e xogo cunha vaca morta eviscerada.

  3. Arte a la mode: iso, a manía de mesturar a arte co mundo da moda e a música pop. Pouco máis que engadir ao facto de que a moda ten que ser efímera mentres que a arte, a boa arte, e permanente e busca abrir novas leituras co paso dos anos.
  4. O post-talento: YBA’s. Pinchen no link, nosoutros pouco máis podemos explicar. O feito de que desde os
    "Miña cama" de Tracey Emin

    “Miña cama” de Tracey Emin

    anos setenta non exista pintor ou escultor que acade unha influencia nas capas sociais alleas ao mercado e o establishment non é casual nin trivial. Un fenómeno coma o da arte, un dos catro piares da experiencia humana canda a ciencia a política mailo amor, permanece fóra da cotidianieidade coma poucas veces antes. Á perda da relevancia social xuntamos a emerxencia de chamadas artes menores, coma o cómic ou o cinema de masas, e á popularización do consumo cultural. Canda a organización da produción social da arte dentro dun entramado empresarial clásico xurde a necesidade de manter as marxes de beneficios. É por iso que se vende a cultura coma algo sinxelo, un pasatempo e que non hai experiencia cultural superior a outra: tanto vale ver Star Wars coma ler a Ilíada. Tiren as súas conclusións.

  5. A fuga do oficio: habendo coma hai un bon feixe de artistas con espírito, gravidade e oficio, semella que non vamos atopar ningún deles nas grandes citas comerciais.
  6.  Retrancas e gags, ha-ha: un pouco por seguirmos co punto da crítica ao punk-de-molde, a recurrencia ao “irónico” semella que desplazou completamente ao discurso matriz que  debería emitir a mensaxe ironizada posteriormente. Retranca da retranca do retrouso e fomos quedando coa ollada cínica na que o obxectivo é pillar o conto. Pois moi ben. Hai exemplos fortuitos de cómo este prantexamento está lonxe da función social da arte, coma o da traballadora da limpeza que recolleu unha morea de borralla que resultaba ser unha instalación, ou as reproducións a grande escala de obxectos cotiáns sen máis obxecto que sorprender, un mero gag.
  7. Os cartos, we guess: coma xa viñemos apuntando, se a produción social da arte foi desplazada pola produción económica, temos perante nosoutros  unha cadea de feitos ben visíbeis: produción indiscriminada dos artistas, planificación de exposición segundo valor de mercado por parte das galerías –chegando a mercar as obras dos seus próprios artistas nas poxas para evitar a devaluación, coma no caso Damien Hirst– e o desprazamento total das institucións públicas. No Estado Español os museos e centros de arte non teñen que presentar beneficios a fin de curso, coma si acontece nos EE.UU.  pero quedan presos, coma calquer outra institución, do enfoque corporativista: xente que merca coleción públuca con criterios de especulación e que emprega coma suposta man-de-obra “pouco cualificada” a licenciados, graduados e mozos con escasa concienca de clase, ou sexa, todos.  As institucións son hoxe unha mestura de buscadores de gangas revalorizábeis nas feiras financiados pola administración e particulares, e mozas e mozos dispostos a botar horas nela sen recibir nada a cambio e entradas . Fagan contas pero a nosoutros sainos unha plusvalía tremenda.
  8. A peste do “cool”: coma na cova temos un departamento de historia, situamos a emerxencia desta lousa por volta dos anos noventa. Os horrores estéticos dos oitenta contiñan mensaxes fóra do pretencioso, tremendamente positivos perante horrores vividos, coma a aparición do VIH e a Sida. Xa que logo, a chamada xeración X e o movemento grunge introduciron unha nova volta de porca: mesturando a vontade de rutura da xeración do 68 con todos o coñecemento acumulado do século, deu coma resultado unha arte pretenciosa que vendía o remedio para a doenza de “estar de volta de todo”: o nihilismo e a fin dos días. Xa de repente, estar a prol dunha mensaxe era infantil. Bravo. Tamén queremos lembrar que foi nesta altura cando xurdiron as “adaptacións infantís” de clásicos da literatura. A desactivación e desustanciación que proseguiron nas décadas posteriores quedaron afogadas polo “cool” e a lei dos alfas.

E así, até hoxe, hai no medio do mar Océano un cento de humanos todos metidos nun bote. Unha balsa da Medusa para cruzar un medievo que recén recomeza.