Hai un cento de humanos no escuro mar ou o medievil que persiste

leninOs caníbales da cova somos orgullosos fillos do noso tempo e un cacho reaccionários. O gracioso foi o día que pensamos “Pero qué diantres é iso “do noso tempo”? Toca acotarnos. Eramos uns cativos e vimos cair o muro de Berlín na fin do outono do 89 e nin vintecatro meses depois, o inverno do descontento necrosaba á URSS. Daquela, inda que non o sabíamos, comezou unha corrente de pensamento nos victorious Estados Unidos que chamaba á fin da Historia. Ese proceso de proba e erro a escala evolutiva, tal e como fora descuberto pola dupla Marx&Engels, chegaba á súa fin pero non como os xermanos pais da Historia agardaban.

Todo o contrario: os grandes conflitos entre discursos e escolas da Modernidade xa estaban superados. Agora, dicían o señor Fukuyama e outros ilustrados gringos e franceses, a realidade era que o mundo debía rexirse pola aparataxe da democracia representativa de corte liberal e no marco da economía de mercado. O tráfego de pantalóns Levi’s, a gana de xantar nun McDonald’s a carón mausoleo de Lenin e o desexo de encher a vista cunha multitude de formas e cores nas prateleiras dos mercados foran armas de guerra igual de efectivas que entregar artillería anti aérea aos muyaidín afganos contra o ocupante soviético. A economía de mercado gañara prácticamente soa a guerra e reclamaba o seu espólio ao xeito de Shylock: “unha libra de carne” de todo o inmenso mercado que acababa de abrir no Leste.

Long story short: a fin do mundo, a sociedade do risco, a modernidade líquida, a posmodernidade e as literaturas marxinais foron artigos de consumo para mentes doentes. As performances, as intervencións políticas, o abusivo emprego do concepto “ironía”, o aínda máis aborrecido multiculturalismo coma unha forma agochada de racismo inverso e, santa Mariña mira por nosoutros, a fin do eixo atlántico coma coluna do discurso e da produción da arte.

O ascenso de Nova Iorque á capital intelectual do mundo occidental en troques de París aconteceu por volta da metade da década dos 40. Os artistas, escritores, cineastas, curadores e produtores de arte en xeral marcharon fóra de Europa a medida que a guerra gañaba terreo e o continente de noso afundiu na noite dos tempos para rexurdir partido en dous blocos trasunto da modernidade que finaba.

Tanta paixón vital non podía ser en balde e na América rampante agromaron correntes culturais que non desbotaron a batalla contra o stablishment. Unha tras outra, cada lanza de mudanza e novidade foi neutralizada, esfolada e reciclada pola maquinaria: poetas beatnicks que enxendraron místicos hippies que deron en desapiadados yuppies nunha moi coerente cadea de iluminación zen; músicos negros que tocaban blues en galpóns miserentos que acabaron por pagar royalties a Led Zeppelin ou mesmo todo o proceso iniciado polo macarthismo en Hollywood e que rematou nunha idade de ouro para os programas de estudos culturais na década dos oitenta nas universidades da Ivy League.

A Guerra Fría foi boa para o eido capitalista pois foi quen de acaparar o mellor dos dous mundos nun contextos de crise permanente a partires do 1973. Os clubes nocturnos de Leningrado atraían ás masas coas músicas anglosaxonas, os mozos rebelábanse no lado este do telón de aceiro con lemas tanto “pop” coma con concertos de thrash rock ou as p**** baladas dos Scorpions, o demo as leve. Todo era unha conta atrás en oriente e occidente, si, pero tamén unha fuxida cara adiante na que só era posíbel optimizarse ou morrer.

E a morte, dicimos, sempre chega. O caso é saber se é obxectiva ou subxectiva.

Sabido xa que o lado Este foi o primeiro en pedir papas por moitas razóns documentadas aquí, aquí e tamén aquí. Desde este blogue queremos poñer un ollo na decadencia do liderado estadounidense na arte contemporánea e cómo o refundimento cos intereses especulativos e fundos de investimento deron coma resultado unha arte superficial, fabricante de clixés e, manda carallo na Habana, rehabilitadora da sensibilidade e a crítica da arte medieval e moderna vs a paradoxa academicista contemporánea devida en máxima do mercado: “Nada importa o que pintes ou esculpas ou proxectes namentres esté ben feito/poidámolo vender”.

Neste sentido, queremos traer as reflexións que apuntou a crítica cultural Camille Paglia nas que desplaza o tradicional papel de vangarda artística cara os deseñadores industriais e os raballadores dos oficios artísticos. Segundo Paglia, ao tempo que a representación artística pivota sobre os catro puntos de sempre desde os anos setenta (identidade, escatoloxía, consumo e nostalxia) aparece de novo unha xeración dacabalo entre a artesanía e a arte medrando nos obradoiros de madeira ou nas escolas de deseño industrial. Cómpre lembrar que a diferencia entre ambas leiras e intencional: a artesanía responde a unha vontade funcional namentre que a arte engade unha escada máis chamada descurso.

Por estas causas, podemos facer nosa a crítica de Simon Doonan á Art Basel de Miami (persinámonos coa man esquerda e escribimos cun dediño só cando mentamos esta cidade) e facémola extensíbel á situación actual. Algunhas cousas que estragaron a arte contemporánea son:

  1. As feiras de arte: de ser encontros con novos discursos e impactantes obras pasou a banalización total do leilón. Moreas de ricos, deses criminalmente caudalosos, rusos, americanos, árabes ou chineses na procura da excentricidade maior. Pouco máis que engadir.
  2. Sangue, caca, sacrilexio e pornografía: Queremos dicir…en serio? Despois dos Sex Pistols, de Sid

    Vicious, de Gigi Allen, de performances, de happenings, de Marina Abramovic e Ana Mendieta…aínda máis porno e gore é sinónimo de transgresións? Nalgún lugar dos anos noventa o abesé do punk pasou de transgresor a frívola marca de rebeldía controlada para post-adolescentes. É tan evidente que ollar hoxe un tímpano románico contén máis feitizo e xogo cunha vaca morta eviscerada.

  3. Arte a la mode: iso, a manía de mesturar a arte co mundo da moda e a música pop. Pouco máis que engadir ao facto de que a moda ten que ser efímera mentres que a arte, a boa arte, e permanente e busca abrir novas leituras co paso dos anos.
  4. O post-talento: YBA’s. Pinchen no link, nosoutros pouco máis podemos explicar. O feito de que desde os
    "Miña cama" de Tracey Emin

    “Miña cama” de Tracey Emin

    anos setenta non exista pintor ou escultor que acade unha influencia nas capas sociais alleas ao mercado e o establishment non é casual nin trivial. Un fenómeno coma o da arte, un dos catro piares da experiencia humana canda a ciencia a política mailo amor, permanece fóra da cotidianieidade coma poucas veces antes. Á perda da relevancia social xuntamos a emerxencia de chamadas artes menores, coma o cómic ou o cinema de masas, e á popularización do consumo cultural. Canda a organización da produción social da arte dentro dun entramado empresarial clásico xurde a necesidade de manter as marxes de beneficios. É por iso que se vende a cultura coma algo sinxelo, un pasatempo e que non hai experiencia cultural superior a outra: tanto vale ver Star Wars coma ler a Ilíada. Tiren as súas conclusións.

  5. A fuga do oficio: habendo coma hai un bon feixe de artistas con espírito, gravidade e oficio, semella que non vamos atopar ningún deles nas grandes citas comerciais.
  6.  Retrancas e gags, ha-ha: un pouco por seguirmos co punto da crítica ao punk-de-molde, a recurrencia ao “irónico” semella que desplazou completamente ao discurso matriz que  debería emitir a mensaxe ironizada posteriormente. Retranca da retranca do retrouso e fomos quedando coa ollada cínica na que o obxectivo é pillar o conto. Pois moi ben. Hai exemplos fortuitos de cómo este prantexamento está lonxe da función social da arte, coma o da traballadora da limpeza que recolleu unha morea de borralla que resultaba ser unha instalación, ou as reproducións a grande escala de obxectos cotiáns sen máis obxecto que sorprender, un mero gag.
  7. Os cartos, we guess: coma xa viñemos apuntando, se a produción social da arte foi desplazada pola produción económica, temos perante nosoutros  unha cadea de feitos ben visíbeis: produción indiscriminada dos artistas, planificación de exposición segundo valor de mercado por parte das galerías –chegando a mercar as obras dos seus próprios artistas nas poxas para evitar a devaluación, coma no caso Damien Hirst– e o desprazamento total das institucións públicas. No Estado Español os museos e centros de arte non teñen que presentar beneficios a fin de curso, coma si acontece nos EE.UU.  pero quedan presos, coma calquer outra institución, do enfoque corporativista: xente que merca coleción públuca con criterios de especulación e que emprega coma suposta man-de-obra “pouco cualificada” a licenciados, graduados e mozos con escasa concienca de clase, ou sexa, todos.  As institucións son hoxe unha mestura de buscadores de gangas revalorizábeis nas feiras financiados pola administración e particulares, e mozas e mozos dispostos a botar horas nela sen recibir nada a cambio e entradas . Fagan contas pero a nosoutros sainos unha plusvalía tremenda.
  8. A peste do “cool”: coma na cova temos un departamento de historia, situamos a emerxencia desta lousa por volta dos anos noventa. Os horrores estéticos dos oitenta contiñan mensaxes fóra do pretencioso, tremendamente positivos perante horrores vividos, coma a aparición do VIH e a Sida. Xa que logo, a chamada xeración X e o movemento grunge introduciron unha nova volta de porca: mesturando a vontade de rutura da xeración do 68 con todos o coñecemento acumulado do século, deu coma resultado unha arte pretenciosa que vendía o remedio para a doenza de “estar de volta de todo”: o nihilismo e a fin dos días. Xa de repente, estar a prol dunha mensaxe era infantil. Bravo. Tamén queremos lembrar que foi nesta altura cando xurdiron as “adaptacións infantís” de clásicos da literatura. A desactivación e desustanciación que proseguiron nas décadas posteriores quedaron afogadas polo “cool” e a lei dos alfas.

E así, até hoxe, hai no medio do mar Océano un cento de humanos todos metidos nun bote. Unha balsa da Medusa para cruzar un medievo que recén recomeza.